Infuus of braaksel?

Vandaag in De Standaard der Letteren kom ik onderstaande foto tegen van een kunstwerk van Alicia Martín. ‘Een uitzonderlijke installatie’, stelt DSL in de rubriek Achterklap, waarin wekelijks ‘nieuwtjes, roddels en opmerkelijke uitspraken uit de letterenwereld’ worden opgetekend. Een installatie waarmee Martín ‘dode voorwerpen, containers van kennis’ nieuw leven zou inblazen. ‘De papieren wervelwind lijkt een symbool voor de grensverleggende kracht van boeken’. 

4.jpg

Nu even afgezien van het feit dat de stroom boeken qua beeld niets gemeen heeft met een wervelwind, ik heb bij dit beeld eerder de indruk dat er boeken het raam uit worden gegooid, om niet te zeggen: worden uitgebraakt. En dus zie ik in een installatie als deze eerder het omgekeerde: een beeld van de wijze waarop we vandaag met boeken en de daarmee verbonden cultuur afrekenen. Daarin word ik overigens gesteund door het commentaar van de stukjesschrijver in DSL, want na de zin over ‘de grensverleggende kracht van boeken’ volgt de bedenkelijke bedenking: ‘maar of het de boekenverkoop zal stimuleren, is nog maar de vraag’. (Oh, was dát de bedoeling van dit kunstwerk? Tiens). En alsof dat nog niet genoeg was, volgt er in een poging tot leutigheid nog op: ‘In elk geval zou het er met e-boeken helemaal anders uitzien. Minder wapperen ook’. 

Nou, daar moet ik wel even verschrikkelijk om lachen hoor…

Ineens lijkt Martíns kunstwerk een mooie verbeelding van de spagaat die dagelijks op de redacties van boekenbijlagen gemaakt wordt. Enerzijds conformeert men zich geheel aan het marktdenken en gooit in die zin de binnengekomen boeken met kracht het raam weer uit, als gebruiksvoorwerpen die al bij verschijnen hun waarde kwijt zijn. Anderzijds huurt men nog recensenten in die allerlei, in se morele oordelen vellen over boeken, als was een boek nog wat het oorspronkelijk was: een medium met een bepaalde maatschappelijk relevante boodschap, een infuus voor de samenleving. Zo laat een klein, inderhaast neergekrabbeld stukje in een totaal onzinnig rubriekje zien hoezeer de huidige boekenbijlage zijn eigen tegenspraak is. Hij verdedigt de literaire cultuur die hij in een en dezelfde beweging overboord gooit, uitbraakt.

Intussen lijkt Martín zelf er8.jpgg tevreden met wat ze bedacht heeft en lijkt ze, na eerder boeken op wankele stapels gelegd te hebben en ook nog installaties gemaakt te hebben die op het punt van de waarde van boeken wat minder dubbelzinnig zijn (zoals een vloeroppervlak dat openbarst door de opwaartse druk van boeken), het beeld gevonden te hebben waarmee ze tot aan haar pensioen verder kan. Wat je bij het ene gebouw hebt gedaan, kun je bij het andere gebouw ook doen.

En dan krijg je dit:

3.jpg

Of dit natuurlijk:

5.jpg

Aan de sterkte van het beeld als zodanig doet het niet veel af, maar als zo vaak bij installaties krijg ik het gevoel dat de kracht van een en ander wel afneemt wanneer de dubbelzinnige of paradoxale betekenis ervan eenmaal doorgrond is en dezelfde truc nog eens wordt herhaald in een iets andere context. Een installatie wordt dan gewoon leuk om naar te kijken, maar zet zelf niet meer aan tot zoeken. De ervaring wordt uitgemolken tot er alleen nog lege esthetiek overblijft. En zodra esthetiek leeg is, is er geen werkelijke betekenis meer.

Anderzijds, men moet een kunstenaar de tijd gunnen om terug te keren naar het punt waarop het hem of haar lukt om weer werkelijk aan het begin te staan en niet meer te weten hoe het moet.